‘Je kijkt altijd met je eigen bril’
Gulsah Keskin-Can is specialist ouderengeneeskunde en werkt in Amsterdam, zowel in de eerste lijn als intramuraal. Ze werkt veel met ouderen met een migratieachtergrond en is daarnaast in opleiding tot kaderarts palliatieve zorg. Het thema cultuursensitieve zorg loopt al jaren als een rode draad door haar werk. ‘Je kijkt als zorgverlener altijd met je eigen normen en waarden naar een patiënt. Maar die bril kan heel anders zijn dan hoe de patiënt zelf naar gezondheid en ziekte kijkt.’ Volgens Gulsah gaat cultuursensitieve zorg niet over alles weten van elke cultuur. ‘Het begint bij beseffen dat jouw kijk niet de enige is.’

Begrip maakt zorg toegankelijker
Culturele achtergrond, opvoeding, taal en kennis van het zorgsysteem spelen een grote rol in hoe mensen klachten ervaren en zorg zoeken. Zeker bij ouderen met een migratieachtergrond is dat zichtbaar. ‘Veel van deze patiënten zijn laaggeletterd of kennen het zorgsysteem niet goed. Daarnaast speelt familie vaak een grote rol. Ze komen vaak uit een wij-cultuur. En dat zorgt ervoor dat ze alles eerst samen en onderling proberen op te vangen.’ Als zorgverleners hier geen rekening mee houden, kan dat leiden tot misverstanden en wantrouwen. ‘Patiënten doen hun best om zich begrijpelijk te maken. Als ze het gevoel krijgen dat ze niet begrepen worden, voelen ze zich vaak in de steek gelaten.’

Wat er misgaat zonder cultuursensitieve zorg
In de praktijk ziet Gulsah dat zorg vaak te laat op gang komt als cultuurverschillen niet worden meegenomen. Mantelzorgers vangen veel op, patiënten blijven onder de radar en zorg wordt pas ingezet als het echt misgaat. ‘Dan krijg je crisissituaties. Dat geeft stress bij de patiënt, de familie én de huisarts.’ Ook in de palliatieve zorg ziet ze dit terug. ‘Ik word vaak (te) laat aangehaakt. Ik denk dat veel mensen met een migratieachtergrond uiteindelijk in het ziekenhuis overlijden, omdat palliatieve zorg thuis niet op tijd wordt besproken. Maar of dat echt zo is, onderzoek ik nog.’

Herkenbare situaties uit de praktijk
Gulsah noemt een voorbeeld van een oudere vrouw met een Turkse achtergrond, ernstig ziek en laaggeletterd. De huisarts voelde zich machteloos. De familie verwachtte dat zij zelf de zorg zouden doen en wantrouwde medische adviezen. ‘Iedereen werkte naast elkaar. Er was weinig onderlinge afstemming.’ Door eerlijk te spreken over de situatie, verwachtingen en grenzen van zorg, ontstond er langzaam meer rust. ‘De winst zit vaak in het gesprek. Maar dat gesprek kost tijd en moet je durven voeren.’

Professionals willen het goed doen
Veel zorgprofessionals zijn volgens Gulsah gedreven en betrokken. Juist daardoor vinden ze het soms lastig om hulp te vragen. ‘Ze denken vaak: dit moet ik gewoon zelf kunnen.’ Daardoor blijven sommige situaties te lang liggen en wordt zorg vooral reactief in plaats van proactief. ‘Als je eerder het gesprek aangaat, kun je veel onrust en frustratie voorkomen.’

Leren door praktijk en herkenning
In de module ‘Cultuursensitieve zorg: de praktische aanpak’ staat de dagelijkse praktijk centraal. Er wordt gewerkt met herkenbare casussen en ervaringen van deelnemers. ‘De kracht van deze opleiding zit in de praktijkvoorbeelden. Mensen herkennen zichzelf en leren van elkaar.’ De opleiding is geschikt voor professionals met én zonder ervaring met het thema. ‘Je hoeft geen voorkennis te hebben, maar het mag wel. Juist het oefenen, reflecteren en uitwisselen maakt het waardevol.’

Wat het oplevert
Na afloop merken deelnemers dat gesprekken anders verlopen. Ze voelen zich zekerder, durven vragen te stellen en gaan lastige gesprekken niet meer uit de weg. ‘Je hoeft niet alles te weten. Als je maar bereid bent om te luisteren.’ Ook voor het werkplezier maakt het verschil. ‘Cultuursensitieve zorg hoeft geen zwaar onderwerp te zijn. Het kan je plezier in je werk juist vergroten.’

Onmisbaar voor de toekomst
Volgens Gulsah is cultuursensitieve zorg een blijvend onderdeel van goede zorg. ‘De zorg wordt steeds diverser. We ontkomen er niet aan om dit goed in te bedden in ons zorgstelsel.’ Haar hoop is dat zorgprofessionals het gesprek durven aan te gaan, ook als het spannend is. ‘Als je openstaat en weet hoe je hiermee om kunt gaan, help je niet alleen je patiënt, maar ook jezelf en de zorg als geheel.’

De module ‘Cultuursensitieve zorg: de praktische aanpak’ is een samenwerking tussen RINO Zuid Gerion vanuit een gedeelde overtuiging. Goede zorg vraagt steeds vaker om interprofessionele samenwerking. We zien hoe de toenemende diversiteit in de zorg vraagt om onderwijs dat verder gaat dan kennis alleen. Onderwijs dat professionals helpt om te reflecteren, samen te werken en beter aan te sluiten bij de leefwereld van cliënten. Gerion brengt specialistische expertise in op het gebied van ouderenzorg. Bij RINO Zuid hebben we ruime ervaring met scholing rondom complexe zorg- en welzijnsvraagstukken. Door deze perspectieven te verbinden ontstaat onderwijs waarin theorie en praktijk samenkomen en waarin professionals uit verschillende disciplines en regio’s van en met elkaar leren.